*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی > نمایش اخبار 


مقاله, مقاله شماره خبر: ٤٠٦٩٨٥ ١١:٠٢ - 1398/02/18    ارسال به دوست نسخه چاپي


کالای ایرانی و احکام شرعی


مصرف کالای تولید داخل می‌تواند از گسترش بیکاری جلوگیری کرده و بسیاری از مشکلات اقتصادی را حل کند، لذا شایسته است که نهاد‌ها و سازمان‌های تبلیغی از ظرفیت شبکه تبلیغی خود برای حمایت از کالاهای ایرانی استفاده کنند؛ چون نقش تبلیغات در بازاریابی و جهت‌دهی افکار عمومی به یک محصول و کالای خاص، غیر قابل انکار است. این مؤلفه‌ای است که با اندکی دقت، به روشنی می‌توان به تأثیر آن در فرد فرد آحاد جامعه پی بُرد و حتی تبلیغات در همه جای این کره خاکی و به نوعی در تمامی بازارهای اقتصادی جهان، عنصری تعیین‌کننده در جذب مشتری به شمار می‌رود...


                          

هفتهنامه افق حوزه که تاکنون با چاپ ویژهنامهها، گفتوگوها و مقالات متعددی از کارشناسان و صاحبنظران حوزوی و دانشگاهی، قدماهای مؤثری را در این راستا برداشته است و در این شماره نیز به مناسبت ماه مبارک رمضان، احکام حمایت از کالای ایرانی را که از سوی مرکز راهبری اقتصاد مقاومتی حوزه علمیه قم تهیه و تنظیم شده است را تقدیم خوانندگان ارجمند مینماید.


 سنخشناسی احکام حمایت از کالای ایرانی

در مورد احکام فقهی حمایت از کالای ایرانی؛ احکام سه نوع کالا باید به تفکیک مشخص شود:

1. حکم کالاهای ایرانی؛

2. حکم کالاهای خارجی مشتمل بر کالاهای قاچاق؛

3. حکم کالاهای وارداتی از دشمنان جامعه اسلامی.

لازم به ذکر است که ورود کالای قاچاق به کشور غیرقانونی است؛ در حالی که ورود کالای وارداتی قانونی است. در بین کالاهای وارداتی نیز تفاوتی بین حکم کالاهای ساخته شده توسط دشمنان جامعه اسلامی و سایرین وجود دارد.


 حرمت مصرف کالای قاچاق

بنا به فتوای مقام معظم رهبری آیتالله‌‌‌العظمی خامنهای که فرمودند: «پدیده قاچاق و قاچاقفروشی، ضربه به اقتصاد و هویت ملی کشور است و از لحاظ شرعی، حرام است»،(1) خرید و فروش و استفاده از کالای قاچاق (آنچه قانون آن را قاچاق بداند) از نظر شرعی حرام است. کالای قاچاق ممکن است با ممنوعیت قانونی، ممنوعیت شرعی و یا با هر دو روبهرو باشد. خرید کالایی که بدانیم قاچاق است و کار ما کمک به قاچاقچی و قانونشکن میشود، اشکال دار،. اما اگر این کار کمک به او نباشد و اصل این کالا هم ممنوع شرعی یا قانونی نباشد، خرید و فروشش اشکالی ندارد. در صورتی که شک داریم کالایی را که میفروشند قاچاق است یا نه، خریدش مشکلی ندارد؛ ولی در اینگونه موارد احتیاط خوب است. اگر لباسی به صورت قاچاق وارد کشور شده و فرد نادانسته خریده است، حال اگر بپوشد و با آن نماز بخواند، نماز خواندن با آن اشکال ندارد، با این شرط که تبلیغ کالای قاچاق نباشد.(2) در اینجا به چند نمونه از فتاوای مراجع بزرگوار اشاره میشود:

بنا به فتوای آیتالله خامنهای، «اگر دستفروش غیرقانونی کار میکند، به قانونشکن نباید کمک کرد و از او نباید خرید کنیم. همین کار خودش نهی از منکر است. در مرحله اول امر به معروف و نهی از منکر، گفته شده ترک مراوده کنید. ترک مراوده یک مصداقش هم نخریدن از افراد متخلف است، حالا متخلف یا گرانفروش است یا اهل ربا و احتکار است یا اهل خدعه و فریب و قسم دروغ است، یا اینکه غیرقانونی کار میکند... . اما اگر کالایی که از نظر قانون کشور فروشش ممنوع نیست، ولی در جایی به فروش رسیده که غیرقانونی است و الآن خریده شده است، استفاده از آن اشکالی ندارد».(3)

بنا به فتوای آیتاللهالعظمی مکارم شیرازی، «قاچاق کالا.... بر خلاف دستور شرع میباشد و باید از آن به شدت پرهیز کرد؛ مخصوصاً هنگامى که موجب ضرر و زیان جامعه شود،.... و درآمد حاصل از اینگونه کارها نیز اشکال دارد».(4) البته، خریداری کالای قاچاق «در صورتی که دولت از خرید و فروش این اجناس در بازار داخلی ممانعتی به عمل نمیآورد، مانعی ندارد».(5) ایشان در پاسخ استفتاء دیگری عنوان داشتهاند: «قاچاق کالا (یعنی ورود غیرقانونی آن از مرزها) بر خلاف دستور شرع است و باید از آن به شدت پرهیز کرد.... و کمک کردن به قاچاقچیان در امر قاچاق جایز نیست و گرفتن رشوه در این زمینه گناه مضاعف دارد و بر همگان لازم است امر به معروف و نهی از منکر را فراموش نکنند».(6)

بنا به جواب استفتا از آیتاللهالعظمی شبیری زنجانی در مورد حکم مصرف کالاهای وارداتی و قاچاق عنوان شده است که «در تمام موارد سؤال شده اگر خلاف مقررات و قوانین نباشد، اشکالی ندارد».(7)


 حرمت مصرف کالاهای ساخت دشمنان کشور

در فتاوای حضرت آیتالله خامنهای، مصرف کالاهای تولید رژیم صهیونیستی حرام اعلام شده است: «اگر کسانی از دشمنان ما باشند، مانند رژیم غاصب صهیونیستی یا گروههای تکفیری که الآن در حال جنگ با مسلمین هستند، و از بابت خرید کالای آنها توسط ما سود میبرند یا کمکی به آنها میشود، خریدن آن کالا حرام است؛ اما اگر مطمئن نیستیم که آنها سود میبرند یا نه، اشکالی ندارد».(8)(9)

بنا به فتوای مقام معظم رهبری، اگر شخص کالایی را خریده است، و الآن متوجه شده است که کالا، ساخت دشمنان ما بوده، اگر استفادهی او تبلیغ و ترویج کالای آنها باشد یا بهنحوی کمک به آنها باشد، این استفاده جایز نیست. اما اگر استفاده از آن؛ باعث تبلیغ و ترویج نیست، پولش هم دیگر از دست رفته، در اینجا استفاده اشکالی ندارد؛ مگر اینکه مفسدهای بر آن مترتب شود، مثلاً... این کار موجب تضعیف کالای ایرانی شود و ضرر به اقتصاد اسلام و مسلمین بخورد... .(10)


 حکم مصرف کالای خارجی بهعنوان هدیه

همین حکم در مورد مصرف کالای خارجی که برای فرد هدیه آورده شده نیز صادق است. اگر کالای خارجی که فرد هدیه گرفته؛ ساخت صهیونیستها یا دشمنانی است که در حال جنگ با مسلمین یا نظام اسلامی هستند، این استفاده اگر به نحوی تبلیغ یا ترویج آن کالا باشد که دیگران هم تشویق شوند و خریداری کنند، این کار حرام است. اگر دیگران آن کالا را هدیه آوردهاند و پس دادنش هم ممکن نیست، در اینگونه موارد اگر بتوانید کالا را نگیرید و اگر بدانیم که آن شخص هدیهدهنده باز هم از این کالا میخرد، باید او را نهی کنیم؛ این صورت اول. صورت دوم زمانی است که دیگر از این مرحله گذشته و شخص کالا را هدیه آورده و شما متوجه شدید که این کالا مربوط به دشمنان است و برگرداندن آن یا ممکن نیست و یا اثر و ثمری ندارد، در این صورت استفاده از آن کالا، اگر تبلیغ و ترویج آن نشود اشکال ندارد.(11)

بر اساس فتوای آیتاللهالعظمی مکارم شیرازی، «خرید کالاهای آمریکایی و انگلیسی که کمک به این ظالمان است، از نظر شرع حرام است. خرید و فروش کالاهایی که منافع آن به صهیونیستها میرسد، جایز نیست. خرید محصولات شرکتهای وابسته به صهیونیستها جایز نیست».(12)

آیتاللهالعظمی صافی گلپایگانی هم فتوای مشابهی دارند. از نظر ایشان، «در صورتی که چنین شرکت یا نهاد یا مؤسسهای وجود داشته باشد، چه در داخل و یا خارج، هیچیک از سؤالات جایز نیست و تفاوتی بین کالاها نیست».

از نظر آیتاللهالعظمی نوری همدانی «هر شرکت و مؤسسهای که در راه تقویت دشمنان اسلام اقدام مینماید و سود بهدست آمده [را] در مسیر تضعیف اسلام و نظام اسلامی به کار میگیرند، فعالیت آنان جایز نیست و هرگونه همکاری با آنها حرام است».

آیتاللهالعظمی مظاهری نیز مصرف محصولات شرکتهای آمریکایی و اسرائیلی را مجاز نمیدانند.(13)

لازم به ذکر است که بر اساس قانون مصوب مجلس شورای اسلامی در تاریخ 29 شهریور 1371 که در تاریخ 5 مهر 1371 به تأیید شورای نگهبان هم رسیده است، مصرف کالاهای رژیم صهیونیستی ممنوع است.


 منع از مصرف کالای خارجی

«اگر این کار (خرید، فروش یا استفاده از کالای خارجی) موجب تضعیف کالای ایرانی و ضرر به اقتصاد نظام اسلامی شود، جایز نیست».(14) به نظر مقام معظم رهبری، تبلیغ کالای خارجی، «در صورتی که موجب تضعیف و ضرر به اقتصاد نظام اسلامی شود، جایز نیست».(15)

به نظر آیتاللهالعظمی مکارم شیرازی، حتیالامکان باید از مصرف کالاهای خارجی که مشابه آن در داخل پیدا میشود، پرهیز کرد. خرید، فروش و استفاده از کالاهایی که با اجازه دولت وارد میشود، مانعی ندارد... .(16) ایشان در استفتایی فرمودند: «بدون شک هر گاه ورود تولیدات خارجی سبب تضعیف بنیه اقتصادی کشور شود و تولیدکنندگان داخلی گرفتار ضرر و زیان شوند، هم دولت وظیفه دارد جلوی چنین وارداتی را بگیرد و هم بازرگانان باید از ورود آن خودداری کنند. تولیدکنندگان داخلی نیز باید دقت کنند که تولیدات آنها طوری باشد که مردم را از خرید کالاهای بیگانه بینیاز کند؛ همچنین جایز نیست تولیدات داخلی را با نشان خارجی بفروشند؛ حتی در صورتی که مردم از آن آگاهی داشته باشند.»(17)

آیتاللهالعظمی صافی گلپایگانی در پاسخ مینویسند:

حکم شرعی این است که اگر واردات هرگونه کالا از کشورهای بیگانه، موجب ضرر و زیان بر اقتصاد کشور اسلامی گردد، مثل اینکه سبب تعطیل یا رکود کارخانهها و صنایع و بیکاری افراد شود، باید ورود آن ممنوع شود و نیز بازرگانانی که از این پیامد اطلاع دارند، شخصاً مؤظفند که این کالاها را وارد نکنند. باید صنعت و کار در کشور، ترویج و تشویق شود و حتی اگر کالای خارجی را ارزان عرضه میدارند برای اینکه تولید آن در کشور گرانتر تمام میشود، باید منافع اصلی و دراز مدت را در نظر بگیرند... . (لطفالله صافی/جمادی الثانیة۱۴۳۲ه.ق.).(18)


 استحباب مصرف کالای ایرانی

بنا به فتوای آیتاللهالعظمی خامنهای، اگر قصد فرد از خرید کالای ایرانی عمل به نظر مراجع، تقویت اقتصاد کشور اسلامی... و حفظ استقلال باشد، این کار قطعاً ثواب خواهد داشت.(19)

فتوای آیتاللهالعظمی مکارم شیرازی(20) و آیتالله نوری همدانی در مورد استحباب مصرف کالای ایرانی این است: «بهصورت کلی هر عملی که موجب تقویت بنیه نظام اسلامی شود مطلوب و پسندیده است و اگر به قصد قربت انجام شود ثواب نیز دارد».(21)

آیتاللهالعظمی شبیری زنجانی نیز در مورد ثواب داشتن خرید کالای ایرانی، میفرماید: «تقویت سوقالمؤمنین که نتیجه آن، اعتلای نام اهلبیت علیهم السلام و خدمت به مؤمنین است، مطلوب شرع انور است و فرقی بین کالاها نیست».(22)


 ملاک کالای ایرانی

1. کالاهای مونتاژ

مقام معظم رهبری میفرماید: «هر چند این سؤال را باید از اهل فن، بازار و تولیدکنندگان پرسید که چه کالایی را ایرانی و چه کالایی را غیرایرانی میدانند، اما اجمالاً بسیاری از کالاها در داخل تولید میشوند که مواد اولیه یا اجزایش خارجی است و در اینجا طبق مقررات با مجوز قانونی مونتاژ و عرضه میشوند، نمیتوان گفت که این کالاها خارجی هستند، اگرچه در این موارد هم خرید کالایی که صد درصد داخلی است، یعنی متخصصان داخلی آن را طراحی کردهاند و میسازند، بهتر است و این کار به اقتصاد کشور کمک بیشتری میکند».(23)

2. کالاهای تولیدی تحت لیسانس خارجی

در مورد اطلاق ایرانی بودن بر کالاهای تولیدی تحت لیسانس خارجی نیز از نظر آیتاللهالعظمی خامنهای اینگونه اظهارنظر شده است:

«ممکن است یکسری از اجناس، برندش خارجی باشد، ولی در داخل تولید بشوند، یا شیوه تولید خارجی است یا کارخانهاش را آنها ساختهاند یا تحت لیسانس کشور دیگری باشد، این کالا خارجی محسوب نمیشود و خریدش جایز است، مگر اینکه منع قانونی داشته باشد یا بدانیم و مطمئن باشیم که خریداری این کالا موجب کمک به دشمنان میشود که در این صورت جایز نیست».(24)


 مسئله کیفیت کالای ایرانی

این سؤال که اگر برخی از کالاهای تولید داخل کیفیت خوبی نداشته باشند و در صورت خرید، باید بعد از مدتی آن را تعویض کنیم، از سوی دفتر حضرت آیتالله خامنهای اینگونه پاسخ داده شده است:

«... اگر کیفیت کالای ایرانی مقدار کمی پایینتر بود و کالای داخلی در حد کالای خارجی نبود، در آن صورت اگر افراد کالای داخلی را خریداری کنند، بهتر و شایستهتر است.»(25)

سؤال بالا اینگونه نیز مطرح شده است: خرید برخی محصولات تولید داخل، به دلیل پایین بودن کیفیتشان، باعث خسارت خریدار میگردد؛ این در حالی است که خرید نمونههای خارجی آنها باعث ایجاد امنیت بیشتر مصرفکنندگان میشود. آیا در این صورت خرید کالای خارجی جایز است؟

دفتر مقام معظم رهبری به این سؤال اینگونه پاسخ داد:

به تولیدکنندگان داخلی توصیه میشود که کیفیت کالاها را بالاتر ببرند، ولی بخشی از این حرفها تبلیغات سوء است، یعنی اینگونه نیست که کیفیت کالاهای ایرانی همیشه پایینتر باشد،.... اما بر فرض اینکه کالای داخلی واقعاً کیفیت نداشت و خرید آن موجب خسارت خریدار شود، در اینجا تولیدکننده ضامن است و مسئولیت شرعی دارد. در اینجا کسی نمیگوید که شما حتماً بروید کالایی را که کیفیت ندارد خریداری کنید، بلکه اگر مشابه داخلی خوبی دارد، شما آن مشابه داخلی بهتر را خریداری کنید تا آن کسی که تولیدکننده کالای کمکیفیت است بفهمد و سعی کند کیفیت کالای خود را ارتقا دهد. این کار یک نمونه نهی از منکر است.(26)


 نتیجهگیری

در فتاوای مراجع محترم تقلید تأکید زیادی بر لزوم تقویت اقتصاد جامعه اسلامی شده است. در این میان برخی از مراجع از جمله مقام معظم رهبری مصرف کالای خارجی را در صورتی که موجب تضعیف کالای ایرانی و ضرر به اقتصاد نظام اسلامی شود، جایز نمیدانند. خرید و فروش و مصرف کالای قاچاق را نیز ایشان و برخی مراجع ممنوع اعلام کردهاند. ممنوعیت مصرف کالاهای تولیدی دشمنان کشور، از جمله رژیم صهیونیستی در فتاوای بسیاری از مراجع تقلید منعکس شده است. در فتاوای مراجع، بر استحباب مصرف کالای داخلی در صورت داشتن قصد حمایت از اقتصاد جامعه اسلامی نیز تأکید شده است.

یکی از نکات مهمی که در بررسی فتاوی باید مورد توجه قرار گیرد، ملاکهایی است که فقها مطرح کردهاند. در فتاوی به این نکته توجه شده است که خرید و فروش و مصرف ما نباید باعث ضرر زدن به اقتصاد جامعه اسلامی شود. در مواردی که دولت اسلامی نیز ورود و مصرف کالای خارجی را ممنوع میکند، رعایت این قانون الزامی است.

 

 پینوشتها

1. پاسخ استفتائات جدید (بهمنماه) پایگاه اطلاعرسانی دفتر مقام معظم رهبری 2 بهمن 1395،

www.leader.ir/fa/content/17301/leader.ir

2. محمد حسین فلاحزاده، پاسخ به سوالات شرعی مخاطبان درباره احکام خرید، مصرف، تولید و فروش کالا مطابق با فتوای آیتالله خامنهای، وبگاه آیتالله خامنهای،

 21/12/1393،www.farsi.khamenei.ir/news-content?id=29126

3. همان

4. پاسخ استفتائات در مورد کالای قاچاق، وبگاه آیتالله‌‌العظمی مکارم شیرازی، ، www.makarem.ir

5. همان

6. پاسخ استفتاء از آیتالله‌‌العظمی مکارم شیرازی، وبگاه شفقنا، کد خبر 413978، 22 تیر 1396، www.fa.shafaqna.com

7. پاسخ استفتاء از وبگاه آیتالله شبیری زنجانی، کد پیگیری: 53321، www.zanjani.ir

8. محمد حسین فلاحزاده، پاسخ به سوالات شرعی مخاطبان درباره احکام خرید، مصرف، تولید و فروش کالا مطابق با فتوای آیتالله خامنهای. وبگاه آیتالله خامنهای، 21/12/1393، وبگاه آیتالله خامنهای،

 21/12/1393،www.farsi.khamenei.ir/news-content?id=29126

9. وبگاه آیتالله خامنهای، احکام روزانه، 2/4/1396، www.leader.ir

10. محمد حسین فلاحزاده، پاسخ به سؤالات شرعی مخاطبان درباره احکام خرید، مصرف، تولید و فروش کالا مطابق با فتوای آیتالله خامنهای، وبگاه آیتالله خامنهای،

21/12/1393،www.farsi.khamenei.ir/news-content?id=29126

11. همان

12. فتاوای آیتالله مکارم شیرازی در مورد خرید کالاهای آمریکایی، انگلیسی و اسرائیلی، پورتال انهار جامعترین وبسایت در زمینه احکام و مسایل شرعی از کلیه مراجع تقلید، www.portal.anhar.ir

13. تحریم خرید کالاهای رژیم صهیونیستی، پایگاه تحلیلی قم فردا، شناسه خبر 93408، 27 مرداد 1393، www.qomefarda.ir

14. وبگاه آیتالله خامنهای، استفتائات جدید، 1/12/1395، www.leader.ir

15. همان

16. پاسخ استفتاء از وبگاه آیتالله مکارم شیرازی، کد رهگیری: 9702300115 ، www.makarem.ir

17. پاسخ استفتائات در مورد واردات کالاهای خارجی، وبگاه آیتالله مکارم شیرازی، www.makarem.ir

18. پاسخ استفتاء از آیتالله صافی گلپایگانی در مورد مصرف کالاهای خارجی، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، 21/6/1396، www.hawzah.net ، سیدحسن عابدیان و محمدرضا مالک، بررسی احکام فقهی خرید و فروش کالای قاچاق از منظر ایجاد اختلال نظام، حکومت اسلامی، ش 83، 1396، ص 87-116

19. محمدحسین فلاحزاده، پاسخ به سؤالات شرعی مخاطبان درباره احکام خرید، مصرف، تولید و فروش کالا مطابق با فتوای آیتالله خامنهای، وبگاه آیتالله خامنهای،

21/12/1393،www.farsi.khamenei.ir/news-content?id=29126

20. استفتاء از دفتر آیتالله مکارم شیرازی، استفتاء از سایت، کد رهگیری: 9406040017، ، www.makarem.ir

21. پاسخ استفتاء از وبگاه آیتالله نوری همدانی، کد سؤال، 21536، www.noorihamedani.com

22. پاسخ استفتاء از وبگاه آیتالله شبیری زنجانی، کد پیگیری: 20611، www.zanjani.net

23. محمدحسین فلاحزاده، پاسخ به سؤالات شرعی مخاطبان درباره احکام خرید، مصرف، تولید و فروش کالا مطابق با فتوای آیتالله خامنهای، وبگاه دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای، 21/12/1393

24. همان

25. همان

26. همان


 


خروج